LOADING

Follow me

Η σεξιστική γλώσσα; Στα παπάκι@ μας…
11/07/2016|KEIMENA

Η σεξιστική γλώσσα; Στα παπάκι@ μας…

Η σεξιστική γλώσσα; Στα παπάκι@ μας…

Στο άρθρο αυτό θα μιλήσω για την προσπάθεια υπέρβασης του σεξισμού της γλώσσας στον γραπτό λόγο και θα αναπτύξω τους λόγους για τους οποίους θεωρώ εσφαλμένη την επιλογή χρησιμοποίησης του συμβόλου @ αντί για τις καταλήξεις γένους.

Όλο και πιο συχνά παρατηρώ δημοσιεύσεις στο Facebook, αλλά και ενημερωτικά κείμενα, αφίσες, προσκλήσεις, άρθρα, που εμπεριέχουν το σύμβολο @ αντί για κατάληξη γένους. Φράσεις όπως «θα είμαστε όλ@ εκεί», «όποι@ θέλει μπορεί να τηλεφωνεί στ@ς εθελοντ@ς της γραμμής υποστήριξης», «@ ευσυνείδητ@ υπάλληλ@ς», «@ χαρούμεν@ ταξιδιώτ@ς», «@ ανήσυχ@ δάσκαλ@» κλπ. κατακλύζουν, πλέον, το Διαδίκτυο και προκαλούν συζητήσεις.

Λένε, λοιπόν, όσες χρησιμοποιούν αυτό το σύμβολο, ότι αντιμάχονται τον σεξισμό της γλώσσας. Κάποιοι τοποθετούνται σωστότερα (ως προς την πραγματική σημασία της έννοιας «σεξισμός») λέγοντας ότι επιθυμούν να απαλλάξουν τη γλώσσα από την περιοριστική αναφορά σε συγκεκριμένα φύλα, εφόσον δέχονται μια πραγματικότητα πολυφυλική ή άφυλη. Άλλες προσπαθούν να μιμηθούν την Αγγλική, στην οποία οι σημάνσεις γραμματικού γένους είναι, μορφολογικά, πιο περιορισμένες. Στην εξέλιξη της συζήτησης, και ανάλογα με τα αφετηριακά σημεία της καθενός, ακούγονται επιχειρήματα που σχετίζονται με την κυριαρχία του αρσενικού στο κοινωνικό προϊόν, με την πατριαρχική εκφορά του κόσμου που μας περιβάλλει, με τον εγκλωβισμό του έλλογου στο πεδίο του αρσενικού, που επιφέρει τον εξοβελισμό του θηλυκού σε μη έλλογες εκφάνσεις της αλληλεπίδρασης (π.χ. συναίσθημα, φαντασία κλπ). Τα επιχειρήματα αυτά καταγράφουν σωστά την αποτύπωση του σεξισμού στη χρήση της γλώσσας και τη διηνεκή αναπαραγωγή του μέσα από αυτήν. Φρονώ, ωστόσο, ότι βγαίνουν γρήγορα από το σωστό δρόμο της αντίστασης και ανοίγονται σε αχαρτογράφητα ύδατα γενικότερης αντιδραστικότητας, χειραφετητικής ουτοπίας, ακτιβιστικού παροξυσμού και οργισμένης παραζάλης.

Παρακάτω αναλύω πώς καταλήγω σε αυτό το συμπέρασμα!



Είναι αλήθεια ότι η Ιστορία της ανθρωπότητας είναι αρσενικού γένους. Το ίδιο και οι γλώσσες που την εξέφρασαν. Το θηλυκό απουσιάζει είτε μέσα από ένα στρατήγημα του αρσενικού, ώστε να μπορεί αυτό το τελευταίο να το βατεύει, να το αλώνει και, τελικά, να το παραμερίζει ολοένα (χοντρικά, πρόκειται για θέση της Irrigaray) είτε για να αποκλειστεί από την έννοια του οικουμενικού (θέση της Wittig). Ο αποκλεισμός από τη γλώσσα αντικατοπτρίζει, βεβαίως, τον αποκλεισμό από την κοινωνική δράση, αλλά αυτός ο αντικατοπτρισμός έχει διπλή φορά, εφόσον ξαναπετάει το είδωλο που σχηματίζει πάνω στο πεδίο από το οποίο προήλθε, σε μια αέναη διαδικασία εξορθολογισμού και φυσικοποίησης του αποκλεισμού αυτού. Αυτό το, δυστυχώς, καθολικό φαινόμενο στις γλώσσες ονομάζεται «σεξισμός». Ένα πρώτο στοιχείο που μας εξυπηρετεί, λοιπόν, είναι ότι «σεξισμός» λέγεται η ιεραρχική υπαγωγή του θηλυκού στο αρσενικό και μόνον αυτή. Οποιοδήποτε άλλο φαινόμενο έμφυλης ανισότητας, στη γλώσσα ή αλλού, δεν αποκαλείται έτσι. Ας παραμείνουμε, όμως, στα της γλώσσας που μας ενδιαφέρουν εδώ.

Ως τώρα συμφωνούμε ότι η αφήγηση της Ιστορίας των ανθρώπων, που έχουν κάμποσες χιλιάδες χρόνια ζωής πάνω στη Γη, γίνεται σε αρσενικό γένος. Πράγματι, θα ήταν ανόητη η όποια αντίρρηση στην παραδοχή ότι ακόμα και σήμερα, που έχουμε αντιληφθεί το βαθμό ισχύος και πολυπλοκότητας του φαινομένου του σεξισμού στη γλώσσα, δεν έχουμε αποκαταστήσει, σε επίπεδο χρήσης της γλώσσας, αυτήν την ανισότητα. Οι γυναίκες, παρούσες όσο και οι άντρες σε κάθε στιγμή της κοινωνικής συνύπαρξης, όλα αυτά τα χιλιάδες χρόνια, εξακολουθούν να μην εκφέρονται ισότιμα. Για την ακρίβεια, να μην εκφέρονται σχεδόν καθόλου. Υπάρχουν σχετικές έρευνες σε σχέση με αυτό, παρακαλώ ανατρέξτε ελεύθερα. Επομένως, αν πρέπει να καταπολεμήσουμε τον σεξισμό (που πρέπει) οφείλουμε να φέρουμε (δυστυχώς, όχι «επανα-φέρουμε») το θηλυκό, όχι μόνο στα εκφωνήματα που αφορούν αυτό το ίδιο, αλλά και σε όσα κάνουν γενική, οικουμενική αναφορά στο ανθρώπινο.

Η απάντηση σε αυτόν τον ισχυρισμό είναι ότι, εφόσον δεχόμαστε, πλέον, ένα ολόκληρο φάσμα έμφυλων επιτελέσεων (κατά Butler) θα πρέπει να μπορούμε και να το εκφράσουμε. Στις μέρες, δηλαδή, που μιλάμε για άφυλα ή πολυφυλικά πλάσματα, η αναφορά του θηλυκού μόνο, ή του αρσενικού μαζί με το θηλυκό, παραμένουν ελλιπείς ώστε να εκφράσουν το σύνολο των υποκειμένων που θα ήθελαν να μπορούν να αποτυπώσουν γλωσσικά την έμφυλή τους ταυτότητα. Σε αυτό το σημείο, όμως, αφού επαινέσω τη διεισδυτικότητα και τη χειραφετητική δυναμική του επιχειρήματος, οφείλω να αναδείξω ότι είναι άσχετο με το συζήτηση.

 

Fabrizio-Albertini-3 (1)

 

Οι γλώσσες, φίλες και φίλοι, δεν εκφράζουν φύλα, με την έννοια που η κοινωνιολογία τα αντιμετωπίζει, αλλά γένη, με την έννοια που η βιολογία τα ορίζει. Η διαφορά ανάμεσα σε ό,τι αναφέρεται στην κοινωνική διαχείριση της έμφυλης κατάστασης (gender) και ό,τι καταγράφει η ανατομία ως χαρακτηριστικό σχετικό με τα φύλα (sex) δεν αποδίδεται στα Ελληνικά. Για την οικονομία του άρθρου μου, θα αναφέρω το sex ως «γένος», όπως, δηλαδή, το αναφέρει η Γραμματική, εννοώντας ως «φύλο» μόνο ό,τι οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται ως θέση του γένους στην κοινωνική πραγματικότητα.

Ο ανθρώπινος πολιτισμός είναι δυϊκός, τουλάχιστον ο Δυτικός. Ταξινομούμε τα πράγματα σε αντιθετικά (ή, γενικώς, δυϊκά) ζεύγη, διχοτομώντας ολοένα ανάμεσα σε υπάρχουσες και νέες, πάντα δυϊκά παρατιθέμενες, άκρες. Το ‘μεγάλο’ δεν είναι ‘μικρό’, το ‘μεσαίο’ είναι στη μέση των δύο άκρων, το ‘μικρότερο από’ θέτει ένα νέο άκρο αντιπαράθεσης στο αρχικό ‘μικρό’ κ.ο.κ. Το ‘πολύ μικρό’ γίνεται κατανοητό μόνο όταν έχει ήδη τεθεί μια άλλη, αναγνωρίσιμη τιμή αναφοράς. Ειδεμή, μένει γενικό και αόριστο. Γνωσιολόγοι θα μπορούσαν, ενδεχομένως, να μας εξηγήσουν γιατί συμβαίνει αυτό. Η αλήθεια, πάντως, είναι ότι ταξινομούμε τον κόσμο δυϊκά.

Έτσι και η γλώσσα μας μιλάει για τα δυο βιολογικά γένη, το αρσενικό και το θηλυκό. Θα πει κάποια: τι γίνεται με τα σώματα που εκ φύσεως έχουν στοιχεία αρσενικά και θηλυκά, τα ερμαφρόδιτα; Η απάντηση είναι ότι τα σώματα αυτά είναι εξίσου φυσικά με όλα τα υπόλοιπα, ότι δεν υπάρχει απόλυτα θηλυκό ή αρσενικό γένος, δηλαδή μια βιολογική αποτύπωση που θα μπορούσε να εκληφθεί ως ‘μήτρα’ 100% αρρενωπότητας ή θηλυκότητας, άρα δεν υπάρχει κάτι μη αρσενικό ή μη θηλυκό. Υπάρχουν, αντιθέτως, σώματα κατά τι αρσενικά και κατά τι θηλυκά. Η φύση έχει μια ανεξάντλητη ποικιλότητα και η γλώσσα την εκφράζει, πάντα όμως μέσα σε δυϊκές αντιπαραθέσεις. Αυτό, λοιπόν, που λείπει από τις γλώσσες μας είναι το θηλυκό γένος, όχι το γυναικείο φύλο. Η εξισωτική, ως προς τα φύλα, απόπειρα, όταν αγγίζει τα γλωσσικά ζητήματα, πρέπει να αποκαταστήσει αυτήν την ανισορροπία, όχι να κάνει μια αυθαίρετη υπέρβαση και να αντιμετωπίσει ζητήματα φύλων εκεί όπου εκφράζονται γένη.

Ας φέρουμε ένα παράδειγμα: Αν θέλουμε να εξαλείψουμε τον φασιστικό λόγο στην Ελλάδα, δεν έχει νόημα να θεωρούμε ότι καταφέραμε κάτι χακάροντας το σάιτ της ΧΑ, διότι ο φασιστικός λόγος πηγάζει από συγκεκριμένα φαινόμενα και έχει συγκεκριμένη απεύθυνση. Προφανέστατα, δε, γίνεται αποδεκτός ως ‘λογικός’ και ‘δίκαιος’ από συγκεκριμένα ακροατήρια. Το κατέβασμα του σάιτ της ΧΑ ούτε τα φαινόμενα αυτά αγγίζει επ’ουδενί, ούτε μεταβάλλει τις βιωματικές εκείνες νευρικές συνάψεις που τον λόγο της βίας και της καταστολής τον μετατρέπουν σε ‘λογικό’ και ‘δίκαιο’ επιχείρημα. Αυτό που καταφέρνει είναι, απλώς, να περιορίσει την έκθεση των πολλών στον φασιστικό λόγο. Με τον ίδιο τρόπο, στην αποκατάσταση του θηλυκού γένους στη χρήση της γλώσσας δεν έχει κανένα νόημα να εντάσσουμε στοιχεία έμφυλου προσδιορισμού και σύμβολα τύπου @, διότι μια τέτοια απόπειρα δεν διαθέτει, εκ των πραγμάτων, τις πρώτες ύλες ώστε να είναι ενήμερη για τη γενεαλογία της έμφυλης καταπίεσης, δηλαδή πώς το ‘φυσικό’, που αναφέρω παραπάνω, συγκροτήθηκε εννοιολογικά, από τις απαρχές της Ιστορίας, ως ‘φυσιολογικό’ και πώς η ταξινόμηση, ως λειτουργία της νόησης, μετατράπηκε σε ιεράρχηση στην περίπτωση της έμφυλης αντιμετώπισης των γενών. Όλα αυτά τα στοιχεία περί φύλου δεν σχετίζονται με τα γένη, είναι κοινωνικές διευθετήσεις του βιολογικού. Φοβάμαι ότι είμαστε τόσο πολύ στην εποχή της εικόνας, που έχουμε παρανοήσει ότι αλλάζοντας τον τρόπο που απεικονίζεται ένα φαινόμενο – το @ στις καταλήξεις γένους – αλλάζουμε το ίδιο το φαινόμενο – τον αποκλεισμό του θηλυκού γένους από την εκφορά του λόγου.

Ολοκληρώνοντας, θα υπενθυμίσω ότι η queer θεωρία δεν αποτάσσεται το βιολογικό. Αντιθέτως, το εντάσσει στους κόλπους της ως κεντρική έννοια προκειμένου να αναδείξει ότι τα σώματα, ως υλικές πραγματικότητες, υπάρχουν και έχουν μια αναφορά γένους συγκεκριμένη, όχι, όμως, φύλο. Μάλιστα, πάνω ακριβώς σε αυτήν την υλικότητα των σωμάτων προβάλλονται όσα δομούνται κοινωνικά ως αλήθειες περί σωμάτων και φύλων, ώστε να ‘κλέψουν’ την απτότητα των σωμάτων, να αποκτήσουν ‘φυσιολογικότητα’ και, έτσι, κανονιστικότητα, δηλαδή να επιβάλλουν σώματα με συγκεκριμένο φύλο και όχι πια γένος, συγκεκριμένους τρόπους διανόησης της πραγματικότητας, συγκεκριμένα πρότυπα, συγκεκριμένες προσδοκίες ορθού και μη, συγκεκριμένους δυϊκούς πόλους συμπερίληψης και αποκλεισμού.

Σαφώς και είναι σημαντικό που επιτελείς το φύλο σου αυτοπροσδιοριστικά και που συμβάλλεις στην ‘αποκάλυψη’ της διαδικασίας εξορθολογισμού της έμφυλης (και, συνεκδοχικά, σεξουαλικής) ανισότητας, μέσα από την επιλογή έμφυλων προσδιορισμών που δεν ταιριάζουν στη σωματικότητά σου σύμφωνα με το πατριαρχικό στερεότυπο, προβληματίζοντας  και, κατ’ευχήν, ενεργοποιώντας τον κόσμο. Σημαντικότερο, όμως, είναι να συμβάλεις, αρχικά, στην αποκατάσταση του θηλυκού γένους στη γλώσσα, στην πραγματική ισότητα μεταξύ γυναικών και αντρών, στην άρση κάθε στοιχείου υποτίμησης και υπαγωγής κάποιων σωμάτων σε άλλα. Σημαντικότερο, αν θες την άποψή μου, είναι να βοηθήσεις στην απελευθέρωση της βιολογίας των γυναικών από τη θέση υποτέλειας. Όταν η θηλυκή ανατομία δεν εμφανίζεται καν στο λόγο, τότε το γυναικείο φύλο είναι ήδη, εν τω γεννάσθαι της κοινωνικής συγκρότησης, η οποία συμβαίνει  με έλλογες διαδικασίες, εκτός. Έχεις να ωφεληθείς τα μέγιστα από μια γλώσσα που δεν νιώθει επαρκής σε ένα γένος μόνο, διότι μόνο μια τέτοια γλώσσα μπορεί να αποδώσει την πολλότητα των φύλων.

no comments
Share

Δημήτρης Βασιλειάδης